Διδάγματα του Κορονοϊού… Η αξία της ανθρώπινης ζωής σε Ανατολή & Δύση δεν είναι ίδια

Στο κείμενο ως ανατολικό κόσμο ορίζουμε κυρίως χώρες της Ανατολικής Ασίας , ενώ ως δυτικό κόσμο χώρες κυρίως της Ευρώπης και της Αμερικής (ΗΠΑ). Από τον Δεκέμβριο του 2019 ολόκληρος ο πλανήτης παρακολουθούσε, αναπαυτικά καθισμένος, τις εξελίξεις του κορονοϊού, στην άλλη πλευρά της υδρογείου, στην Κίνα: αυξανόμενα κρούσματα και θανάτους, ανεγέρσεις νοσοκομειακών οικοδομημάτων εντός ολίγων εβδομάδων, ολόσωμες φόρμες βιολογικής προστασίας, μάσκες, την οικονομία της να πέφτει κατακόρυφα και όλα αυτά φάνταζαν ως ένα εντυπωσιακό σενάριο επιστημονικής φαντασίας.

Γράφει η Νίκη Μουσαδάκου*

Δεν υπήρχε αντίληψη της σοβαρότητα της καταστάσεως μιας και δεν αποτελούσε δικό μας πρόβλημα (του δυτικού κόσμου) έως ότου στις 21 Φεβρουαρίου 2020 ξεκίνησε η ανεξέλεγκτη διασπορά του κορονοϊού στην Ιταλία και από εκεί πλέον σε ολόκληρο τον πλανήτη. Και κάπως έτσι για πρώτη φορά στην Παγκόσμια Ιστορία, η ανθρωπότητα μοιράστηκε ταυτοχρόνως κοινές εμπειρίες, ανησυχίες, φόβους, ταύτιση, συγκίνηση.

Παράλληλα ήρθε η αλλαγή της παγκόσμιας τάξης πραγμάτων, δηλαδή μια συνεχής ανακατανομή της ισχύος, με την αγωνία των διεθνών δρώντων για το που θα σταθεί η «μπίλια» στην παγκόσμια «ρουλέτα». Όλο αυτό το διάστημα έχουν μεσολαβήσει πολλά, κρούσματα, θάνατοι, lockdown, κατακόρυφη αύξηση ανεργίας, συνωμοσιολογίες, εποικοδομητική καχυποψία, επιστημονικές κόντρες, κατηγορίες για ανάληψη ευθυνών, συντελώντας έτσι στην σύνθεση ενός θολού και αβέβαιου τοπίου.

Η μετα-κορονοϊική εποχή, εστιάζοντας βαθύτερα μέσα στο χαοτικό πλέγμα της, μας φέρνει αντιμέτωπους στην βάση και στην ουσία της με την σκληρή πραγματικότητα για την προσέγγιση του μέγιστου αγαθού, καθώς γίνεται διακριτό το εξής φαινόμενο: Η εκ του αποτελέσματος διαφορά της βαρύτητας της αξίας της ανθρώπινης ζωής ανάμεσα στον Δυτικό και Ανατολικό κόσμο.

Πιο συγκεκριμένα ας λάβουμε ως εφαλτήριο ένα νοητικό πείραμα που εισήγαγε το 1967, η φιλόσοφος Fillipa Foot με σκοπό την μοντελοποίηση ενός ηθικού διλήμματος, το οποίο έχουμε γνωρίσει σε πολλές παραλλαγές του μέχρι σήμερα, γνωστό ως δίλημμα του τρόλεϋ (The trolley dilemma).

Πρόκειται για ένα τρόλεϊ, το οποίο καθώς εκτελεί την πορεία του επάνω στις ράγες του, ξαφνικά εμφανίζονται μπροστά του πέντε ανήμποροι άνθρωποι που θα σκοτωθούν από αυτό κατά την πορεία του. Ο οδηγός, μπορεί να τους σώσει τραβώντας τον μοχλό που θα αλλάξει την πορεία του τρόλεϊ, οδηγώντας το σε έναν παράδρομο, αλλά όμως εκεί βρίσκεται ένας άλλος άνθρωπος μόνος του που θα σκοτωθεί από αυτή την αλλαγή της πορείας, πράγμα που δεν θα συνέβαινε αν το τρόλεϊ συνέχιζε την κανονική του πορεία σκοτώνοντας όμως τους άλλους πέντε ανθρώπους.

Τι θα επιλέξει ο οδηγός; Να συνεχίσει την πορεία του σκοτώνοντας πέντε ανθρώπους ή να θυσιάσει έναν άλλον άνθρωπο που ήταν εκτός της πορείας του τρόλεϊ και χωρίς την επέμβαση του οδηγού δεν θα πέθαινε; Ένα δίλημμα ανάμεσα σε δύο φιλοσοφικές σχολές της συνεπειοκρατίας (ωφελιμισμού) δηλαδή ότι ευτυχία των πέντε (των πολλών) έχει μεγαλύτερη αξία από του ενός, και της ηθικής δεοντολογίας δηλαδή του σεβασμού στην ζωή όλων.

Τι θα επιλέξει, λοιπόν; Η απάντηση στο ερώτημα αυτό έρχεται μέσα από το υπόβαθρο της κουλτούρας του κάθε ανθρώπινου πολιτισμού. Το αποτέλεσμα της έρευνας έδειξε ότι ο Δυτικός άνθρωπος θα τραβούσε πολύ πιο εύκολα τον μοχλό ώστε να σώσει πέντε ανθρώπους με τίμημα την ζωή του ενός, με την αίσθηση κιόλας του σωτήρα την στιγμή που τραβάει τον μοχλό.

Σε αντίθεση με τον Ανατολικό άνθρωπο που δεν θα τραβούσε το μοχλό γιατί δίνει αξία σε κάθε ανθρώπινη ζωή και πιστεύει πως δεν είναι σε θέση να κρίνει ποιος έχει περισσότερη αξία από τον άλλον για την κοινωνία διότι ο κάθε άνθρωπος είναι μοναδικός.

Αυτό συμβαίνει γιατί οι σχέσεις μεταξύ των ανθρώπων στην Δύση είναι πιο εύκολες στο να δημιουργηθούν και γι’αυτό είναι και ακόμα πιο εύκολα αντικαταστάσιμες, σε αντίθεση με την Ανατολή όπου έχουν μεγαλύτερη βαρύτητα, συνάπτονται πολύ πιο δύσκολα και ο κάθε άνθρωπος έχει την δική του αυταξία και υπόσταση στην κοινωνία.

Ακολουθώντας αυτό το παράδειγμα στην περίπτωση του κορονοϊού, παρατηρούμε ότι ο ανατολικός κόσμος προστατεύει τους ηλικιωμένους ως ένα εξίσου αναπόσπαστο και πολύτιμο και λειτουργικό κομμάτι της κοινωνίας. Κάθε άνθρωπος έχει μοναδική αξία και έχει να προσφέρει στην κοινωνία ανεξαρτήτως ηλικίας.

Ελήφθησαν δρακόντεια δραστικά μέτρα ώστε να προστατευθεί το μέγιστο αγαθό, όπως η οικοδόμηση νοσοκομείων σε λίγες εβδομάδες, έλεγχοι, θερμομετρήσεις, καθημερινά τεστ κλπ. Ένας λαός δισεκατομμυρίων κατέβαλε υπεράνθρωπες προσπάθειες για να προστατέψει κάθε ζωή που έχει ελπίδα να σωθεί. Και όχι μόνο η Κίνα, αλλά και η Ιαπωνία, Νότια Κορέα, η Ταϊβάν.

Παράλληλα στον αντίποδα ο Δυτικός κόσμος, πολιτισμένος, εξελιγμένος, διανοούμενος με κινήματα, οργανώσεις, οργανισμούς για την αναγνώριση και την προάσπιση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και αξιών, καλείται να εφαρμόσει τον ανθρωπισμό που εντόνως διατυμπανίζει.

Στην πράξη του φανερώνει ένα σύστημα αξιών που ευνοεί την πλειονότητα, στον βωμό της οικονομίας θυσιάζει ανθρώπινες ζωές μέχρι εκεί που ορίζει το κέρδος του. Το ερώτημα είναι αν οι οικονομολόγοι θα κρίνουν πλέον ποιοι είναι χρήσιμοι για την κοινωνία και ποιοι όχι;

Μπορεί η οικονομία να δίνει απαντήσεις σε ηθικά διλήμματα; Είναι αντίστοιχο με το να κάνει τις διαγνώσεις σε νοσοκομεία ο λογιστής αντί του γιατρού, εκμηδενίζοντας την ανθρώπινη ύπαρξη και αποφασίζοντας ποιος αξίζει θεραπείας βάσει οικονομικού υποβάθρου. Οικονομικά μοντέλα και παράμετροι τεχνητής νοημοσύνης θα καθορίζουν την αξία της ανθρώπινης υπάρξεως;

Το προσωπείο της βραδυκίνητης, αργοπορημένης και ξαφνιασμένης Δύσης από την έλευση του κορονοϊού, καταρρίπτεται. Δημοσκοπήσεις υπέδειξαν ότι οι πλούσιες χώρες της Δύσης με -καλό ή έστω αξιοπρεπές- σύστημα υγείας και τεχνολογία, παρόλα αυτά έχουν το μεγαλύτερο ποσοστό θυμάτων. Ηνωμένες Πολιτείες, Ηνωμένο Βασίλειο, Ιταλία, Γαλλία, Ισπανία, Βέλγιο, Γερμανία, Καναδάς, Ολλανδία, Σουηδία, Ελβετία.

Ας λάβουμε υπόψιν το Σουηδικό Μοντέλο όπου σε συσχέτιση οικονομίας – ανθρώπινης ζωής αποφάσισε να δώσει απλές συστάσεις για την προστασίας των ευπαθών ομάδων και των υπερηλίκων, και επεδίωξε την ανοσία της αγέλης. Έρευνα του 2012 στη Σουηδία είχε κάνει εκτίμηση του κόστους της ανθρώπινης ζωής στα 3,7 εκατομμύρια ευρώ το άτομο.

Έτσι υπολογίζουν ότι μέχρι ένα ποσοστό θανάτων θα είναι ακλόνητη η οικονομία της. Η επίσημη στρατηγική της Σουηδίας κατά της πανδημίας ήταν η ισοπέδωση της καμπύλης των νοσούντων ώστε να μπορεί να διασφαλιστεί η νοσηλεία των σοβαρά ασθενών κάτι το οποίο κατέστη λειτουργικό μέχρι στιγμής.

Από την άλλη όμως, το δεύτερο σκέλος για την προστασία υπερηλίκων απέτυχε παταγωδώς καθώς στις αρχές του Μαΐου η διασπορά του κορονοϊού είχε προσβάλει τα 212 από τα 400 γηροκομεία της Στοκχόλμης. Αποτυχία πρόληψης και προστασίας των ευαίσθητων ομάδων.

Ενδιαφέρον έχει εδώ, να αναφέρουμε τον όρο «Ättestupa» η ονομασία μιας σειράς από γκρεμούς στην Σουηδία, Νορβηγία, Ισλανδία. Πρόκειται για μια μυθική πρακτική γενοκτονίας ηλικιωμένων (ή «γεροντοκτονίας» – αν θα μπορούσε να υπάρξει αυτός ο όρος) κατά τους σκανδιναβικούς προϊστορικούς χρόνους. Λέγεται ότι οι ηλικιωμένοι έπεφταν μόνοι τους ή τους έριχναν από τα σημεία αυτά.

Σύμφωνα με τον μύθο, αυτό γινόταν όταν οι ηλικιωμένοι δεν μπορούσαν να συντηρηθούν ή να βοηθήσουν σε ένα νοικοκυριό και κυρίως για να μην επιβαρύνουν τις επόμενες γενεές. Παρόλο που υπάρχουν πολλά μέρη στις σκανδιναβικές χώρες που λέγεται ότι έχουν χρησιμοποιηθεί ως ättestupa, και παρότι έχουν βρεθεί οστά, σήμερα δεν πιστεύεται ότι η πρακτική αυτή υπήρχε στην πραγματικότητα, αλλά ότι η έννοια του ättestupa είναι ένας παλαιός μύθος.

Στην αντιπαράθεση μεταξύ ζωής και χρήματος, κυβερνητικοί φορείς καθορίζουν την αξία των ανθρώπων σε δολάρια, ευρώ κλπ. Πιο συγκεκριμένα ανέφεραν ότι στις ΗΠΑ, ο κάθε άνθρωπος αξίζει 10.000.000 δολάρια, ανεξαρτήτως ηλικίας, αν είναι 2 ή 40 ή 80 ετών.

Όπως αναφέρει στην απομαγνητοφώνηση της συνεντεύξεώς της η Sara Gonzalez “Μία τιμή, όπου οι Betsey Stevenson και Kip Viscusi και πολλοί άλλοι οικονομολόγοι έχουν χρησιμοποιήσει για να κάνουν τα μαθηματικά του coronavirus. Οι επιδημιολόγοι δήλωσαν ότι το κλείσιμο της οικονομίας θα μπορούσε να σώσει 1 έως 2 εκατομμύρια ζωές.

Έτσι, 1 εκατομμύριο ζωές επί 10 εκατομμύρια δολάρια της αξίας της ζωής του κάθε ανθρώπου, δηλαδή 10 τρισεκατομμύρια δολάρια.” Στην παρούσα φάση , στο πληθυσμό 330.785 εκατ. των ΗΠΑ, υπάρχουν καταγεγραμμένα 1,6 εκατ. κρούσματα και 96.000 περίπου θάνατοι και πάνω από 30 εκατ. Αμερικανοί έχουν κάνει αιτήσεις για επίδομα ανεργίας έως τώρα.

Η ανάγνωση της εικόνας του Δυτικού κόσμου εν καιρώ πανδημίας μας υποδεικνύει ότι ο κάθε άνθρωπος είναι χρήσιμος στην κοινωνία αν και εφόσον είναι υγιής και παραγωγικός, και δεν αποτελεί τίποτε παραπάνω από ένα ανταλλακτικό εξάρτημα σε ένα ευρύτερο σύστημα, εύκολα αντικαταστάσιμος ανά πάσα ώρα και στιγμή, είτε ως μονάδα είτε όμως και ως ομάδα – σύνολο.

Σήμερα αυτό, αύριο ίσως κάτι άλλο, καθώς θα δρουν ανεξέλεγκτα οι παράμετροι τεχνητής νοημοσύνης των οικονομικών μοντέλων καθορίζοντας ποιοτικά και ποσοτικά την ανθρώπινη αξία βάσει ηλικίας, υγείας, εισοδήματος, κοινωνικής θέση, κατανάλωσης. Να σωθούν οι επενδυτές. Κάποιοι ακόμα και αυτό ίσως το θεωρήσουν απολύτως φυσιολογικό στα πλαίσια του σκληρού ρεαλισμού, σκεπτόμενοι βέβαια ότι πρόκειται πάντα για τους άλλους και όχι για τους ιδίους.

Ας αναφερθεί το εξής: Το να θέλει κάποιος να θυσιάσει τον εαυτό του, από προσωπική επιλογή, κάτι το οποίο αποτελεί μια πράξη ηρωισμού και αυταπάρνησης του μέγιστου αγαθού για το συλλογικό καλό, έχει μεγάλη διαφορά με το να του επιβάλει κάποιος άλλος εμμέσως να θυσιαστεί στο όνομα της «συλλογικής ευημερίας» ως «δεύτερης διαλογής πολίτης» επειδή δεν θεωρείται πλέον παραγωγικός και χρήσιμος για την συλλογική ευημερία.

Μια ανθρωποκεντρική κουλτούρα που μετά από αλλεπάλληλες προσπάθειες εξύψωσής της κατάφερε να αυτομηδενιστεί. Ενόσω, λοιπόν, ο δυτικός κόσμος έχει την πολυτέλεια να «τζογάρει» με τις ανθρώπινες ζωές παράλληλα στοχοποιώντας και περιθωριοποιώντας τους ανθρώπους άνω των 65, όπως και τις ευπαθείς ομάδες και προκαλώντας σταδιακό ρατσισμό για την ύπαρξη τους, το πραγματικό τίμημα του κορονοϊού θα κληθούν δυστυχώς να το πληρώσουν φτωχές και υποσιτισμένες χώρες.

Χώρες με μηδενικό σύστημα υγείας, κοινωνίες ανεξάρτητα ηλικιακής ομάδας, που κάποιες από αυτές δεν θα έχουν ούτε – όχι μόνο την επιλογή- αλλά έστω μια ευκαιρία να τους χορηγηθεί ένα φάρμακο, γιατί δεν έχουν ούτε την πολυτέλεια του να έχουν καθαρό νερό. Εδώ έρχεται και η απάντηση σε όσους λένε «μην κοιτάς τον κορονοϊό, δες πόσοι πεθαίνουν καθημερινά από πείνα».

Αυτοί οι άνθρωποι οι οποίοι όπου κι αν βρίσκονται στον πλανήτη, οι φτωχοί και απαξιωμένοι από ένα άπληστο αδιάφορο σύστημα με δήθεν υποτυπώδες ανθρωπιστικό έργο, απλώς για να ενισχύει και να εξασφαλίζει την ανωτερότητα του, αυτοί οι άνθρωποι λοιπόν, πριν προλάβουν να πεθάνουν από πείνα, θα έχουν πεθάνει από τον κορονοϊό γιατί πολύ απλά ανήκουν στις ευπαθείς ομάδες της φτώχειας που κανείς δυστυχώς δεν προστατεύει. Και όσο συνεχίζει να απαξιώνεται η ανθρώπινη ύπαρξη τόσο η φτώχεια θα συνεχίζει να επισκέπτεται κατώφλια όλο και περισσότερο χωρών.

Είναι απολύτως κατανοητό ότι πρέπει κάπως η οικονομία να είναι βιώσιμη, το θέμα είναι με τι συνείδηση θα γίνει αυτό. Ίσως ήρθε η ώρα να επαναπροσδιοριστούν οι αξίες και οι προτεραιότητες του Δυτικού κόσμου και να εφαρμοστούν εκ νέου και με σωστές βάσεις όλες αυτές οι ωραίες θεωρίες περί ανθρωπισμού.

Αλήθεια, αν ζούσε σήμερα ο μεγάλος Βρετανός θεωρητικός φυσικός Στίβεν Χόκινγκ, ποιος θα τολμούσε να τον κοιτάξει στα μάτια και να κοστολογήσει την ανθρώπινη αξία του βάσει σωματικής αρτιότητας και υγείας, μπροστά στην διάνοια, την αυθεντία, το μεγαλείο και το παγκόσμιο κληροδότημα που μας προσέφερε; Κανείς. Κάθε ανθρώπινη ζωή είναι μοναδική και ανεκτίμητης αξίας και οφείλουμε να την προστατέψουμε.

«[…]το θαύμα της ιατρικής επιστήμης του 2020 είναι η παράταση της ποιοτικής επιβίωσης αυτών των ατόμων, πολλοί από τους οποίους είναι μανάδες και πατεράδες μας, είναι γιαγιάδες και παππούδες (μας). Η απάντηση είναι πως τιμούμε όλους, σεβόμαστε όλους, προστατεύουμε όλους, αλλά κατ’ εξοχήν αυτούς (τις ευπαθείς ομάδες). Δεν μπορούμε να υπάρχουμε ούτε να έχουμε ταυτότητα χωρίς αυτούς.»
Σωτήρης Τσιόδρας,
Συνέντευξη Τύπου Υπουργείου Υγείας,
21 Μαρτίου 2020

*Η κ. Νίκη Μουσαδάκου ασχολείται σε μεταπτυχιακό επίπεδο με θέματα Γεωπολιτικής, Γεωστρατηγικής, Άμυνας και Διεθνούς Ασφάλειας

——————————————————————–

ΠΗΓΕΣ, ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΗ ΑΝΑΦΟΡΑ

Thomas Cathcart, The Trolley Problem, or, Would You Throw the Fat Guy off the Bridge? A Philosophical Conundrum (First [edition], Workman Publishing 2013).

Jeremy Bentham, An Introduction to the Principles of Morals and Legislation (Dover ed, Dover Publications 2007).

Emma Graham-Harrison, ‘Coronavirus: How Asian Countries Acted While the West Dithered’ (21 March 2020) <https://www.theguardian.com/world/2020/mar/21/coronavirus-asia-acted-west-dithered-hong-kong-taiwan-europe>.

‘Worldmeters: Coronavirus Cases’ <https://www.worldometers.info/coronavirus/>. & ‘The Guardian: Why Has Eastern Europe Suffered Less from Coronavirus than the West?’ <https://www.theguardian.com/world/2020/may/05/why-has-eastern-europe-suffered-less-from-coronavirus-than-the-west>.

Lars Hultkrantz and Mikael Svensson, ‘The Value of a Statistical Life in Sweden: A Review of the Empirical Literature’ (2012) 108 Health Policy 302 <https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S016885101200259X> accessed 20 May 2020.

Bentham J, An Introduction to the Principles of Morals and Legislation (Dover ed, Dover Publications 2007)

Brueck H, ‘Business Insider: Sweden’s Gamble on Coronavirus Herd Immunity Couldn’t Work in the US — and It May Not Work in Sweden’ <https://www.businessinsider.com/sweden-coronavirus-strategy-explained-culture-of-trust-and-obedience-2020-4>

Hultkrantz L and Svensson M, ‘The Value of a Statistical Life in Sweden: A Review of the Empirical Literature’ (2012) 108 Health Policy 302 <https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S016885101200259X> accessed 20 May 2020

Interview with SARAH GONZALEZ, ‘How Government Agencies Determine The Dollar Value Of Human Life’ <https://www.npr.org/2020/04/23/843310123/how-government-agencies-determine-the-dollar-value-of-human-life?t=1589986756825>

Nyqvist A, Reform and Responsibility in the Remaking of the Swedish National Pension System: Opening the Orange Envelope (Palgrave Macmillan 2016)

Τσιλιχρήστου Α, ‘Αμφιβολίες Για Το Σουηδικό Μοντέλο Κατά Του Κορωνοϊού’ (16 May 2020) <https://p.dw.com/p/3cLAV>

Anette Nyqvist, Reform and Responsibility in the Remaking of the Swedish National Pension System: Opening the Orange Envelope (Palgrave Macmillan 2016). & Odén, Birgitta (1996). “Ättestupan – myt eller verklighet?

‘Worldmeters: Coronavirus Cases’ (n 4). & https://www.capital.gr/diethni/3449992/ipa-30-ekatommuria-amerikanoi-exoun-zitisei-epidoma-anergias-en-meso-tis-pandimias-tou-koronoiou