ΝΑΤΟ: Η Διάσκεψη Κορυφής και το Νέο Στρατηγικό Δόγμα

Σε μία ακόμη δημόσια παρέμβασή του, το Ινστιτούτο Αναλύσεων Ασφάλειας και Άμυνας δίνει το περίγραμμα της Συνόδου Κορυφής του ΝΑΤΟ στη Λισαβόνα.

23 Νοεμβρίου 2010

ΚΕΙΜΕΝΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ 18

Η Διάσκεψη Κορυφής της Λισαβόνας και το Νέο Στρατηγικό Δόγμα του ΝΑΤΟ

Του υποστράτηγου (ε.α.) Κωνσταντίνου Λουκόπουλου

Ολοκληρώθηκε το Σάββατο 20 Νοεμβρίου, η διήμερη Σύνοδος Κορυφής (Summit) του ΝΑΤΟ στην Λισαβόνα. Για πολλούς ήταν η πλέον ενδιαφέρουσα σύνοδος τα τελευταία χρόνια ενώ ο Γενικός Γραμματέας (ΓΓ) της Συμμαχίας Anders Fogh Rasmussen τη χαρακτήρισε ως ιστορική και κρίσιμη. Μία Σύνοδος όπου οι προσδοκίες ήσαν μεγάλες, αλλά θα χρειασθεί χρόνος για να πούμε με βεβαιότητα αν αυτές εκπληρώθηκαν και σε ποιο βαθμό. Τι ήταν όμως αυτό που έκανε κράτη, κυβερνήσεις και πολίτες συλλογικά αλλά και ατομικά να ενδιαφερθούν τόσο πολύ για αυτή τη Σύνοδο Κορυφής. Η υιοθέτηση του νέου Στρατηγικού Δόγματος (Strategic Concept) πρωταρχικά, η διαμόρφωση της πολιτικής της αντιβαλλιστικής άμυνας, η πολιτική εξόδου από το «αδιέξοδο» του Αφγανιστάν, η αναπροσαρμογή της δομής διοίκησης και η επαναπροσέγγιση με τη Ρωσία ήταν όλα εκείνα που έκαναν την Σύνοδο να μην είναι μία συνηθισμένη τυπική και βαρετή συνάθροιση Αρχηγών Κρατών και Κυβερνήσεων.

Στην παρούσα ανάλυση θα αναφερθούμε στα αποτελέσματα της Συνόδου με έμφαση στο νέο Στρατηγικό Δόγμα το οποίο εισάγει τη Συμμαχία στη νέα δεκαετία καθόσον αυτό θα καθορίσει την πολιτική του ΝΑΤΟ ως συνόλου αλλά και των χωρών-μελών ατομικά ενώ ταυτόχρονα θα επηρεάσει την πολιτική πολλών άλλων χωρών της ευρω-ατλαντικής περιφέρειας.

Το Στρατηγικό Δόγμα

Γενικά

Εισαγωγικά κρίνεται σκόπιμο να δοθούν κάποιες γενικές πληροφορίες που θα υποστηρίξουν περαιτέρω την παρουσίαση και την ανάλυση του θέματος.

Από πλευράς σπουδαιότητας το Στρατηγικό Δόγμα κατατάσσεται αμέσως μετά το Βορειοατλαντικό Σύμφωνο (North Atlantic Treaty γνωστό και ως Washington Treaty – Απρίλιος 1949) το οποίο στην ουσία είναι ο Καταστατικός Χάρτης του ΝΑΤΟ και αποτελεί πρωταρχικό και καθοδηγητικό κείμενο για τη Συμμαχία. Αντιπροσωπεύει μία επιχειρησιακή, δυναμική, πρακτική και επικαιροποιημένη εικόνα του Βορειοατλαντικού Συμφώνου το οποίο είναι γενικόλογο κείμενο και παρέχει στη Συμμαχία και τα μέλη της τις νέες στρατηγικές κατευθύνσεις. Τέλος πρέπει να αναφέρουμε ότι κωδικοποιεί ήδη ληφθείσες αποφάσεις και υφιστάμενες πρακτικές, ενώ αποτελεί και τη βάση για διαβουλεύσεις εντός και εκτός ΝΑΤΟ (Public Diplomacy). Το νέο Στρατηγικό Δόγμα του ΝΑΤΟ το οποίο υιοθετήθηκε στην Λισαβόνα είναι το έβδομο συνολικά από ιδρύσεως του Οργανισμού το 1949 και το τρίτο μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου και αντικαθιστά αυτό του Απριλίου 1999.

Η εκπόνηση αυτού του Στρατηγικού Δόγματος (πολλοί στην Ελλάδα το αποδίδουν και ως «Στρατηγική Αντίληψη» για να υποδηλώσουν ότι δεν «δογματίζει») ακολούθησε μία τελείως ιδιαίτερη διαδικασία σε σύγκριση με αυτή των προηγουμένων. Στη Σύνοδο Κορυφής του ΝΑΤΟ στο Στρασβούργο/Kehl, τον Απρίλιο 2009 ανατέθηκε η ευθύνη της σύνταξης του στο ΓΓ του ΝΑΤΟ και η υποβολή του για έγκριση στην παρούσα Σύνοδο. Ο ΓΓ με τη σειρά του συγκρότησε μια δωδεκαμελή Ομάδα Εμπειρογνωμόνων («group of qualified experts») υπό την προεδρία της πρώην Υπουργού Εξωτερικών των ΗΠΑ Madeleine Albright. Αξίζει να σημειωθεί ότι στην ομάδα συμμετείχε και ο πρέσβης, Ιωάννης Ζέπος. Οι εμπειρογνώμονες επιλέχθηκαν ως προσωπικότητες και όχι ως εθνικοί αντιπρόσωποι με βασικά κριτήρια επιλογής, την επαγγελματική τους πορεία και επάρκεια και οπωσδήποτε την αναγνωρισμένη προσωπικότητά τους καθώς επίσης έπαιξε ρόλο και η ισορροπία μεταξύ των λεγομένων «παλαιών» και «νέων», καθώς και «μεγάλων» και «μικρών» χωρών-μελών. Δεν παραλείπουμε να αναφέρουμε και το γεγονός της ανοιχτής και δημόσιας διαβούλευσης μέσω του διαδικτύου του οποίου ευρεία χρήση κάνει o ίδιος ο ΓΓ.

Η Ομάδα Εμπειρογνωμόνων μετά από αριθμό σεμιναρίων, διαβουλεύσεων με τις πρωτεύουσες των χωρών-μελών και προσωπικής εργασίας υπέβαλε την αναφορά της την 17 Μαΐου 2010 και ακολούθησε η τελική φάση επεξεργασίας (drafting and negotiation phase) από τους Μονίμους Αντιπροσώπους των χωρών-μελών του ΝΑΤΟ μέσω των αντιστοίχων επιτροπών και του Βορειοατλαντικού Συμβουλίου (NAC: North Atlantic Council) και ετέθη για έγκριση στην Σύνοδο Κορυφής της Λισαβόνας που μόλις ολοκληρώθηκε.

Περιγραφή – Ανάλυση του Νέου Στρατηγικού Δόγματος

Σε αυτό το τμήμα της ανάλυσης θα αναφερθούμε συνοπτικά χωρίς σχολιασμό στα αναγραφόμενα του νέου Στρατηγικού Δόγματος του ΝΑΤΟ με τον τίτλο «Ενεργητική Εμπλοκή, Σύγχρονη Άμυνα».

Στον πρόλογό του αναφέρεται σαφώς και κατηγορηματικώς ως κεντρική ιδέα ότι το ΝΑΤΟ θα συνεχίσει να παίζει μοναδικό και ουσιαστικό ρόλο στην εξασφάλιση της κοινής άμυνας και ασφάλειας σε ένα εξελισσόμενο κόσμο απέναντι σε νέες απειλές, με νέες δυνατότητες και μαζί με νέους εταίρους. Ακολουθεί μια γενική περιγραφή αυτών που περιγράφονται αναλυτικά στο κυρίως κείμενο.

Αρχές και Πρωταρχικά Καθήκοντα

Σε αυτή την ενότητα αναγράφονται τα κύρια καθήκοντα και οι βασικές αρχές που διέπουν την Συμμαχία.

Βασικός και διαρκής αντικειμενικός σκοπός του ΝΑΤΟ είναι η εξασφάλιση της ελευθερίας και ασφάλειας των μελών του με πολιτικά και στρατιωτικά μέσα.

Η αναγνώριση των αρχών και των σκοπών του ΟΗΕ, όπως αναφέρεται και στο Βορειοατλαντικό Σύμφωνο (North Atlantic Treaty ή και Washington Treaty), αλλά και επιβεβαίωση ότι το Συμβούλιο Ασφαλείας (ΣΑ) του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών (ΟΗΕ) έχει την πρωταρχική ευθύνη στη διατήρηση της διεθνούς ειρήνης και ασφάλειας.

Ως πρωταρχικό καθήκον και πάντοτε σύμφωνα με το Διεθνές Δίκαιο παραμένει η Συλλογική Άμυνα σύμφωνα με το άρθρο 5 του Βορειοατλαντικού Σύμφωνου και συμπληρώνεται με τη Διαχείριση Κρίσεων και τη Συνεταιρική Ασφάλεια.

Η διατήρηση του ως μοναδικού forum διαβουλεύσεων επί θεμάτων που επηρεάζουν την ασφάλεια, την εδαφική ακεραιότητα και την πολιτική ανεξαρτησία.

Η συνεχής πορεία εκσυγχρονισμού και μετασχηματισμού.

Περιβάλλον Ασφαλείας (Security Environment)

Εδώ περιγράφονται σε γενικές γραμμές, οι απειλές και οι κίνδυνοι που προσδιορίζουν το στρατηγικό περιβάλλον ασφαλείας.

Ενώ υιοθετείται η άποψη ότι η πιθανότητα για μια συμβατική επίθεση εναντίον του ΝΑΤΟ είναι πολύ μικρή τονίζεται ότι δεν είναι δυνατόν αυτή να αγνοηθεί ολοκληρωτικά. Υπάρχουν χώρες σε διάφορες περιοχές της γης που έχουν αποκτήσει σύγχρονες στρατιωτικές δυνατότητες και δεν είναι δυνατόν να είναι προβλέψιμες οι συνέπειες για τη διεθνή ασφάλεια. Η κατοχή και διασπορά βαλλιστικών βλημάτων είναι μια απειλή. Πλέον όμως της όποιας συμβατικής απειλής υπάρχει και η απειλή από την διάδοση πυρηνικών όπλων και άλλων όπλων μαζικής καταστροφής με πιθανές ανυπολόγιστες συνέπειες για την παγκόσμια ασφάλεια και ευημερία.

Η τρομοκρατία αποτελεί άμεση απειλή για την ασφάλεια των πολιτών των χωρών-μελών του ΝΑΤΟ αλλά και για τη συνολική διεθνή σταθερότητα καθόσον εξτρεμιστικές ομάδες συνεχίζουν να υφίστανται και να εξαπλώνονται σε περιοχές στρατηγικής σπουδαιότητας για τη Συμμαχία και μάλιστα με το ενδεχόμενο να διατηρούν δυνατότητες για πυρηνικές, χημικές και βιολογικές προσβολές.

Εκτιμάται ότι οι «κυβερνο-επιθέσεις (cyber attacks)» μπορεί να δημιουργήσουν σοβαρά προβλήματα στη διοίκηση, επιχειρήσεις και τις οικονομίες και μπορεί να προέλθουν από ξένες κρατικές οντότητες, τρομοκράτες ακόμα και από το οργανωμένο έγκλημα.

Οι κίνδυνοι για τη δημοσία υγεία, η κλιματική αλλαγή, η έλλειψη υδατίνων πόρων και οι αυξανόμενες ενεργειακές ανάγκες θα επηρεάσουν στο μέλλον το περιβάλλον ασφαλείας σε περιοχές ενδιαφέροντος για το ΝΑΤΟ.

Άμυνα και Αποτροπή

Ουδεμία χώρα θεωρείται αντίπαλος. Εκπέμπεται όμως η προειδοποίηση ότι σε περίπτωση που απειληθεί οποιαδήποτε χώρα-μέλος, το ΝΑΤΟ θα επιλύσει το πρόβλημα ασφαλείας της χώρας. Η αποτροπή είναι το κυρίαρχο στοιχείο της συνολικής στρατηγικής βασισμένη στην κατάλληλη μείξη πυρηνικών και συμβατικών δυνατοτήτων.

Σε αυτή την ενότητα γίνεται μία πιο αναλυτική περιγραφή των δυνατοτήτων που θα πρέπει να διαθέτει ή να αναπτύξει περαιτέρω η Συμμαχία όπως οι προαναφερθείσες πυρηνικές και συμβατικές δυνάμεις και οι συνολικές δυνατότητες ώστε να διεξάγει ταυτόχρονα μείζονες διακλαδικές επιχειρήσεις αλλά και αριθμό μικρότερων τόσο για επιχειρήσεις συλλογικής άμυνας (άρθρο 5) όσο και για επιχειρήσεις που αφορούν διαχείριση κρίσεων. Στην συνέχεια γίνεται περιγραφή όλων εκείνων των δυνατοτήτων που θα πρέπει να έχει το ΝΑΤΟ έτσι ώστε να είναι σε θέση να αντιμετωπίσει απειλές που αφορούν στην κυβερνο-άμυνα, την ενεργειακή ασφάλεια, τα όπλα μαζικής καταστροφής, τα μέσα αντιμετώπισης της τρομοκρατίας ενώ πλέον γίνεται μνεία και για πρώτη φορά στην ανάγκη προστασίας χωρών και πληθυσμών από πιθανές επιθέσεις βαλλιστικών πυραύλων. Η δυνατότητα αυτή χαρακτηρίζεται θεμελιώδης για τη συλλογική άμυνα ενώ τονίζεται ότι σε αυτόν τον τομέα θα αναζητηθεί η συνεργασία της Ρωσίας αλλά και άλλων εταίρων.

Ασφάλεια μέσω Διαχείρισης Κρίσεων

Η δημιουργία κρίσεων και συγκρούσεων πέραν της περιοχής του ΝΑΤΟ μπορεί να αποτελέσει άμεση απειλή για τις χώρες-μέλη και τους πληθυσμούς αυτών. Αυτό επιβάλει την εμπλοκή της Συμμαχίας όταν είναι δυνατή και αναγκαία. Για το ΝΑΤΟ ο καλύτερος τρόπος χειρισμού της κρίσης είναι να την προλάβει από το να συμβεί. Όταν η πρόληψη είναι ανεπιτυχής το ΝΑΤΟ πρέπει να είναι προετοιμασμένο και ικανό να διαχειρισθεί ακόμα και τις εχθροπραξίες. Η Συμμαχία θα πρέπει να μπορεί να συνεισφέρει στη σταθεροποίηση και την αναδόμηση. Σε όλες τις φάσεις διαχείρισης κρίσεως θα πρέπει να υπάρχει πολιτική προσέγγιση και να υπάρχει στενή συνεργασία με όλους τους διεθνείς «παίκτες».

Προάγοντας την Διεθνή Ασφάλεια μέσω Συνεργασίας

Ο έλεγχος των εξοπλισμών, ο αφοπλισμός και η μη διάδοση συνεισφέρουν στην ειρήνη, την ασφάλεια και σταθερότητα. Εκφράζεται η επιθυμία να δημιουργηθούν οι συνθήκες για τον περαιτέρω περιορισμό των πυρηνικών όπλων σε συνεργασία με τη Ρωσία. Επίσης υφίσταται δέσμευση για έλεγχο των συμβατικών όπλων.

Διεύρυνση (πολιτική «Ανοιχτής Πόρτας»)

Η διεύρυνση του ΝΑΤΟ έχει συντελέσει ουσιαστικά στην ασφάλεια των Συμμάχων. Η προοπτική μιας περαιτέρω διεύρυνσης προωθεί την σταθερότητα της Ευρώπης εν γένει. Η πόρτα για να γίνει κάποια χώρα μέλος του ΝΑΤΟ παραμένει ανοιχτή σε όλες τις ευρωπαϊκές δημοκρατίες οι οποίες μοιράζονται τις ίδιες αρχές και αξίες με τη Συμμαχία αλλά και είναι πρόθυμες να αναλάβουν τις ευθύνες και τις υποχρεώσεις ενός μέλους.

Συνεταιρισμός

Η ευρω-ατλαντική ασφάλεια εξασφαλίζεται τα μέγιστα μέσω ενός ευρέως δικτύου «σχέσεων συνεργασίας» με χώρες και οργανισμούς σε παγκόσμιο επίπεδο. Μνημονεύεται για μια ακόμα φορά η εμβάθυνση του πολιτικού διαλόγου και η πρακτική συνεργασία με τον ΟΗΕ.

Η Συμμαχία θα είναι ανοιχτή σε διαβουλεύσεις με κάθε χώρα-εταίρο σε θέματα ασφαλείας και άλλα κοινού ενδιαφέροντος. Επίσης θα δίνεται δομικός ρόλος στη διαμόρφωση στρατηγικής και αποφάσεων σε αυτές τις χώρες όταν συμμετέχουν σε επιχειρήσεις του ΝΑΤΟ.

Η Ευρωπαϊκή Ένωση χαρακτηρίζεται ως μοναδικός και απαραίτητος εταίρος καθόσον η πλειοψηφία των χωρών είναι μέλη και των δύο οργανισμών. Το ΝΑΤΟ αναγνωρίζει τη σπουδαιότητα μίας ισχυρότερης ευρωπαϊκής άμυνας και καλωσορίζει την εφαρμογή της συνθήκης της Λισαβόνας. Οι ρόλοι είναι συμπληρωματικοί και αμοιβαία ενισχύοντες την υποστήριξη της διεθνούς ειρήνης και ασφάλειας. Για την επαύξηση της συνεργασίας περιγράφονται πρακτικοί τρόποι που πρέπει να υιοθετηθούν.

Η συνεργασία με την Ρωσία είναι στρατηγικής σπουδαιότητας. Το ΝΑΤΟ δεν αποτελεί απειλή για την Ρωσία αλλά αντιθέτως επιδιώκει μία αληθινή στρατηγική συνεργασία με αυτή και θα εργασθεί πάνω σε αυτή με την προσδοκία της ανταποδοτικότητας από μέρους της Ρωσίας. Παρά τις διαφορές σε συγκεκριμένα θέματα οι Σύμμαχοι είναι πεπεισμένοι ότι η ασφάλεια του ΝΑΤΟ και της Ρωσίας είναι συνυφασμένη και η αμοιβαία εμπιστοσύνη, η διαφάνεια και η προβλεπτικότητα μπορούν να την υπηρετήσουν.

Το Ευρω-ατλαντικό Συμβούλιο Συνεργασίας και ο Συνεταιρισμός για την Ειρήνη (PfP: Partnership for Peace) παίζουν κεντρικό ρόλο στο όραμα μίας Ευρώπης ελεύθερης και ειρηνικής, ενώ αναφέρεται ότι θα συνεχισθεί η συνεργασία με Ουκρανία και Γεωργία με τις αντίστοιχες ξεχωριστές επιτροπές λαμβάνοντας υπόψη τις φιλοδοξίες κάθε χώρας. Τονίζεται η περαιτέρω ανάπτυξη του Μεσογειακού Διαλόγου αλλά και η επαύξηση της συνεργασίας με τις χώρες του Περσικού Κόλπου με πρακτικά μέτρα.

Αλλαγή και Μετασχηματισμός

Το ΝΑΤΟ είναι ένας οργανισμός ασφαλείας που διαθέτει στρατιωτικές δυνάμεις ικανές να επιχειρήσουν σε οποιοδήποτε περιβάλλον με μία ενσωματωμένη Δομή Διοίκησης για τον έλεγχο των επιχειρήσεων. Για τη μεγιστοποίηση των δυνατοτήτων και της αποτελεσματικότητας καθορίζονται τα σημεία που θα πρέπει η Συμμαχία στα πλαίσια του αμυντικού σχεδιασμού να δώσει έμφαση.

Επίλογος (μία Συμμαχία για τον 21ο αιώνα)

Οι πολιτικοί ηγέτες του ΝΑΤΟ δηλώνουν αποφασισμένοι να συνεχίσουν την ανανέωση της Συμμαχίας με σκοπό την αντιμετώπιση των προκλήσεων ασφάλειας του 21ου αιώνα και την διατήρηση της αποτελεσματικότητας της σαν την πλέον επιτυχημένη πολιτικό-στρατιωτική Συμμαχία.

Ανάλυση – Σχολιασμός

Στο παρόν κεφάλαιο θα επιχειρήσουμε μία συστηματική ανάλυση και θα σχολιάσουμε τα βασικά και ενδιαφέροντα σημεία του νέου στρατηγικού δόγματος.

Το νέο Στρατηγικό Δόγμα με τον τίτλο «Ενεργητική Εμπλοκή, Σύγχρονη Άμυνα» είναι ένα οκτασέλιδο κείμενο διαμορφωμένο σε δέκα ενότητες αλλά είναι πιο συνοπτικό και περιεκτικό από αυτό του 1999 που αντικαθιστά. Θα μπορούσαμε να χαρακτηρίσουμε τον τίτλο αντιπροσωπευτικό των αρχών και κατευθύνσεων που παρέχονται στο κυρίως κείμενο, ενώ οι προσεγμένες για μία ακόμα φόρα διατυπώσεις δείχνουν ότι αποφεύχθηκαν τριβές και ελαχιστοποιούνται οι παρερμηνείες. Είναι ένα κείμενο «διδακτικό» και επεξηγηματικό χωρίς ακαδημαϊκή ρητορική έτσι ώστε να γίνεται αντιληπτό στο κοινό. Ένα μεγάλο μέρος του κοινού δεν αντιλαμβάνεται πλήρως ή είναι απλά απληροφόρητο για τις εκτεταμένες αλλαγές που το ΝΑΤΟ έχει υποβληθεί από το τέλος του Ψυχρού Πολέμου. Η υποστήριξη των πολιτών είναι ουσιαστική για τη συνέχιση της πορείας του οργανισμού. Η παρουσίαση των σκοπών της Συμμαχίας δεν ενδιαφέρει μόνο το κοινό των χωρών μελών: τα στρατηγικά ενδιαφέροντα του ΝΑΤΟ συμπίπτουν επίσης με ένα διαρκώς αυξανόμενο αριθμό άλλων κρατών, που δεν είναι μέλη της Συμμαχίας. Είναι προφανές ότι η νέα Στρατηγική Αντίληψη θα τύχει μιας προσεκτικής εξέτασης από τα έθνη αυτά.

Στο περιεχόμενο του κειμένου αντανακλάται η εντυπωσιακή ικανότητα του ΝΑΤΟ να μετεξελίσσεται και να προσαρμόζεται στα εκάστοτε χαρακτηριστικά του στρατηγικού περιβάλλοντος, αλλά και η συγχώνευση απόψεων μεταξύ ομάδων χωρών οι οποίες δεν μοιράζονται ίδιες αντιλήψεις λόγω των εθνικών συμφερόντων.

Η συλλογική άμυνα παραμένει η κορυφαία αποστολή της Συμμαχίας όπως περιγράφεται στο άρθρο 5 του Βορειοατλαντικού Συμφώνου. Στο άρθρο αυτό ρητά αναφέρεται η δέσμευση των κρατών μελών του Οργανισμού να θεωρήσουν οποιαδήποτε «ένοπλη επίθεση» προς σύμμαχο κράτος ως επίθεση εναντίον όλων των μελών του και να δράσουν αναλόγως. Στην πραγματικότητα το Άρθρο 5 είναι η μοναδική νομική βάση εμπλοκής της Συμμαχίας σε πολεμικές επιχειρήσεις. Χώρες όπως οι Βαλτικές Δημοκρατίες, η Τσεχία και η Πολωνία, οι οποίες επιθυμούσαν μία εμφατική διατύπωση, καθόσον γι’ αυτές η Ρωσία αποτελεί ακόμα μία μορφή απειλής, αισθάνονται περισσότερο ικανοποιημένες. Η Διαχείριση Κρίσεων και η Συνεταιρική Ασφάλεια συμπληρώνουν την κύρια αποστολή ενώ αφήνεται ανοιχτό το θέμα της εδαφικής περιοχής που μπορεί να ενεργήσει ή να εμπλακεί και αναγράφεται «όπου επηρεάζεται η ασφάλεια της Συμμαχίας και εκτός συνόρων αυτής». Αυτό δίνει χωρίς αμφιβολία ένα χαρακτήρα πιο παγκόσμιο κατ’ απαίτηση των ΗΠΑ, του Ηνωμένου Βασιλείου (ΗΒ), του Καναδά και κάποιων άλλων χωρών όπως η Δανία και οι Κάτω Χώρες. Συνεπώς κατά την εκτίμηση μας εδώ δίνεται και μία απάντηση στο ερώτημα αν το ΝΑΤΟ είναι ένας περιφερειακός ή παγκόσμιος οργανισμός και στην ισορροπία μεταξύ της συλλογικής άμυνας και ενός πιο εκστρατευτικού προσανατολισμού.

Η αναφορά στον ρόλο του ΟΗΕ, στο Συμβούλιο Ασφαλείας και στο Διεθνές Δίκαιο και η στενότερη συνεργασία μεταξύ των δύο αυτών (παγκόσμιος ο ένας και περιφερειακός ο άλλος) ικανοποίησαν χώρες όπως τη Γερμανία και τη Γαλλία και κάποιες άλλες οι οποίες δεν επιθυμούν παγκοσμιοποιημένο ρόλο για τη Συμμαχία. Αυτό ερμηνεύεται ότι σε περίπτωση που η κατάσταση επιβάλει εμπλοκή του ΝΑΤΟ μακράν της ευρω-ατλαντικής περιφέρειας θα πρέπει να υπάρχει εντολή (mandate) από το ΣΑ. Παράλληλα τονίζεται η σημασία της υπογραφής της κοινής Διακήρυξης του ΝΑΤΟ-ΟΗΕ τον Σεπτέμβριο 2008.

Σε ό,τι αφορά στη διεύρυνση και την πολιτική «Open Door» δίνεται εκ νέου ένα είδος ανοιχτής πρόσκλησης και επαναλαμβάνονται οι προϋποθέσεις σύμφωνα με το Βορειοατλαντικό Σύμφωνο (άρθρο 10). Αξίζει να τονίσουμε ότι για τη Γεωργία αλλά και την Ουκρανία δεν γίνεται κάποια αναφορά σε αυτή την ενότητα προκειμένου να μην δοθεί σε αυτές ο χαρακτήρας υποψήφιας χώρας. Και για τις δύο προαναφερθείσες χώρες υπάρχει σχετική αναφορά στην ενότητα «Συνεταιρισμοί». Εκτιμάται ότι σε ό,τι αφορά στις xώρες αυτές η δημιουργία της σχετικής επιτροπής συνεργασίας με τη Γεωργία (NATO-Georgia Commission) και η από έτη υφιστάμενη αντίστοιχη για την Ουκρανία (NATO-Ukraine Commission) παρέχει μια αναβαθμισμένη «εταιρική σχέση» που χαρακτηρίζεται «όχι πολύ μακριά, όχι πολύ κοντά»). Με αυτή την ισορροπημένη αναφορά ικανοποιούνται χώρες όπως η Γερμανία, η Γαλλία, η Ιταλία και κάποιες άλλες όπως η Ελλάδα οι οποίες λόγω των σχέσεων που διατηρούν με τη Ρωσία δεν θα ήθελαν να προκαλέσουν τις ανησυχίες της. Επιπροσθέτως λαμβάνεται υπόψη και η αλλαγή πολιτικής της Ουκρανίας στο πεδίο αυτό λόγω της εκλογής του φιλορώσου νέου προέδρου της. Η απουσία αναφοράς στην ΠΓΔΜ (FYROM) είναι ένα αρκετά ενδιαφέρον στοιχείο για την Ελλάδα.

Δεν μπορούμε να πούμε ότι οι αναφορές στην κυβερνο-άμυνα, την ενεργειακή ασφάλεια, τα όπλα μαζικής καταστροφής και την τρομοκρατία είναι κάτι νέο, διότι όλα αυτά είναι στοιχεία που είχαν ήδη συμπεριληφθεί στην Πολιτική Οδηγία (Comprehensive Political Guidance) που είχε εγκριθεί στη Σύνοδο Κορυφής στη Ρίγα της Λετονίας το 2006, και κάλυψαν θέματα που δεν είχαν προβλεφθεί στο Δόγμα του 1999 στην Ουάσιγκτον.

Για πρώτη φορά στην περιγραφή του περιβάλλοντος ασφαλείας αναφέρεται σαφώς ως αυξανόμενη απειλή για την ευρω-ατλαντική περιφέρεια η κατοχή και η διασπορά βαλλιστικών πυραύλων. Φυσική συνέπεια της απειλής αυτής είναι η υποχρέωση ανάπτυξης της δυνατότητας άμυνας και προστασίας των εδαφών και των πληθυσμών των χωρών-μελών από αυτούς όπως καθορίζεται στην ενότητα που αναφέρεται στην Άμυνα και Ασφάλεια. Για την ολοκλήρωση της άμυνας και την κάλυψη και άλλων χωρών μη μελών επιζητείται και η συνεργασία με τη Ρωσία. Για το θέμα αυτό εκτιμάται ότι έγινε μακρά συζήτηση ιδιαίτερα σε υψηλό επίπεδο μετά από τις αντιρρήσεις της Τουρκίας, στην οποία θα εγκατασταθεί μέρος του συστήματος, στο να προσδιορισθεί από ποια χώρα προέρχεται η συγκεκριμένη αυτή απειλή. Το γεγονός όμως αυτό έκανε τον Πρόεδρο της Γαλλίας, Νικολά Σαρκοζί, να δηλώσει δημόσια ότι παρά την απουσία αναφοράς για το Ιράν στο κείμενο, η απειλή προέρχεται από την συγκεκριμένη χώρα.

Ιδιαίτερη ενότητα αποτελούν «οι Συνεταιρισμοί». Το ΝΑΤΟ επιδιώκει τη δημιουργία ενός δικτύου εταιρικών σχέσεων με διάφορες χώρες και οργανισμούς. Εκτός από τον ΟΗΕ στο οποίο αναγνωρίζεται ένας παγκόσμιος ρόλος όπως προαναφέραμε, γίνεται ιδιαίτερη αναφορά στη στρατηγική συνεργασία ΝΑΤΟ και Ευρωπαϊκής Ένωσης και εμμέσως πλην σαφώς υποστηρίζεται το πλαίσιο που προβλέπεται στη συνθήκη της Λισαβόνας και αφορά στην ανάπτυξη στρατιωτικών δυνατοτήτων της ΕΕ. Ο συμπληρωματικός ρόλος, η αυτονομία και η ανάγκη για περαιτέρω συνεργασία είναι βασικές αρχές για την περαιτέρω ανάπτυξη των σχέσεων. Εδώ οφείλουμε να σχολιάσουμε ότι η γενικόλογη αναφορά και οι επαναλήψεις παλαιότερων συμφωνηθέντων διατυπώσεων δεν δυσαρεστεί ούτε την Τουρκία ούτε κάποιες χώρες όπως η Γαλλία, το Βέλγιο, η Ελλάδα ακόμα και η Γερμανία που προσδοκούσαν μια ισχυρότερη διατύπωση και πλέον συγκεκριμένα μέτρα για την ενδυνάμωση της συνεργασίας και την αποφυγή διπλασιασμού της προσπάθειας. Φαίνεται όμως ότι τους προσεχείς μήνες θα αποτελέσει ένα καυτό θέμα.

Το Ευρω-ατλαντικό Συμβούλιο (EAPC) και ο Συνεταιρισμός για την Ειρήνη (PfP) θα συνεχίσουν να αποτελούν τον πυρήνα για την υλοποίηση του οράματος μίας ενιαίας, ελεύθερης και ειρηνικής Ευρώπης ενώ εκφράζεται η αναγκαιότητα περαιτέρω ανάπτυξης του Μεσογειακού Διαλόγου και ενδυνάμωσης της Πρωτοβουλίας για τη Συνεργασία στον Κόλπο (ICI). Αυτό κατά την γνώμη μας θα απαιτήσει την έκδοση σχετικού εγγράφου. Όμως υπογραμμίζει το ενδιαφέρον του ΝΑΤΟ για τη λεγόμενη ευρύτερη περιφέρεια της Μέσης Ανατολής η σταθερότητα και η ασφάλεια της οποίας επιδρά στην συνολική ευρω-ατλαντική ασφάλεια. Η χώρα μας μόνο θετικά εκτιμούμε ότι θα έβλεπε μια πιο ενεργή εμπλοκή.

Η συνεργασία με τη Ρωσική Ομοσπονδία κατέχει εμφατικά ιδιαίτερο χώρο στο όλο κείμενο. Διακηρύσσεται κατηγορηματικά ότι το ΝΑΤΟ δεν αποτελεί απειλή για τη Ρωσία και ότι επιδιώκεται ένας στρατηγικός συνεταιρισμός με βάση το Συμβούλιο ΝΑΤΟ-Ρωσίας (NATO Russia Council). Οι περισσότερες χώρες-μέλη επιθυμούν μία καλύτερη και αποτελεσματικότερη συνεργασία με τη Ρωσία όπως έχουν και σε διμερές επίπεδο. Έχει αποδειχθεί ότι σε ένα εύρος θεμάτων που αφορούν την ευρω-ατλαντική ασφάλεια η Ρωσία είναι βασικός «παίκτης». Αν και με προσεκτική γλώσσα και η Ρωσία εξέφρασε την επιθυμία της για τα παραπάνω εδώ μάλλον θα πρέπει να αναμείνουμε μέχρι να δούμε πρακτικά πως θα προχωρήσει η συνεργασία αυτή. Ένας από τα πεδία συνεργασίας φαίνεται ότι θα είναι και η αντιπυραυλική άμυνα για την οποία υπάρχει κατ’ αρχήν συμφωνία.

Ενδιαφέρον σημείο επίσης του νέου δόγματος είναι η διατήρηση του πυρηνικού οπλοστασίου αν και η επιδίωξη όλων είναι στο μέλλον να μην υπάρχουν πυρηνικά όπλα στην Ευρώπη. Η αποτρεπτική ικανότητα του ΝΑΤΟ στηρίζεται πλην των συμβατικών και τις πυρηνικές του δυνατότητες. Αυτό σημαίνει ότι επί του παρόντος δεν αποσύρονται τα τακτικά πυρηνικά όπλα από τις πέντε ευρωπαϊκές χώρες στις οποίες είναι αποθηκευμένα και έτοιμα για χρησιμοποίηση.

Στον επίλογο οι αρχηγοί των κρατών και κυβερνήσεων των μελών εκφράζουν την αποφασιστικότητα τους να συνεχίσουν την ανανέωση του ΝΑΤΟ βασιζόμενοι στις διαχρονικές θεμελιώδεις αξίες όπως αναφέρονται στο Βορειοατλαντικό Σύμφωνο και εκτιμούμε ότι απαντούν στο ερώτημα τι είναι το ΝΑΤΟ χαρακτηρίζοντας το πολιτικό-στρατιωτική Συμμαχία συμπληρώνοντας το σε άλλο σημείο του κειμένου χαρακτηρισμό του ως οργανισμού ασφαλείας.

Λοιπά θέματα της Συνόδου Κορυφής

Αφγανιστάν

Αποφασίσθηκε, καταρχήν, η πολιτική εξόδου από τον διεξαγόμενο πόλεμο. Από το 2011 θα αρχίσει σταδιακή μείωση των στρατευμάτων με ταυτόχρονη ανάληψη μεγαλυτέρου ρόλου στην ασφάλεια από τις ίδιες τις αρχές του Αφγανιστάν. Εκτιμάται ότι μέχρι το τέλος του 2014 θα έχει περατωθεί η διαδικασία οπότε και θα παραμείνουν κάποιες δυνάμεις με υποστηρικτικό ρόλο πλέον. Στο πλαίσιο αυτό υπογράφηκε συμφωνία μακροπρόθεσμης συνεργασίας με τον πρόεδρο Καρζάι. Θα σχολιάσουμε ότι οι ΗΠΑ αν και συμφώνησαν ως χώρα-μέλος στην σταδιακή απεμπλοκή, κύκλοι του αμερικανικού υπουργείου Άμυνας εξέφρασαν διαφορετική προσέγγιση, λέγοντας δεν υπάρχει σχετική δέσμευση για αποχώρηση και κάθε χώρα-μέλος ατομικά θα αποφασίσει το πότε και πως. Αυτό επιβεβαιώθηκε και από το ΗΒ που σχεδιάζει την αποχώρηση μαχίμων μονάδων το 2015. Το ερώτημα για την χώρα μας είναι πότε θα αποχωρήσει η ΕΛΔΑΦ (Ελληνική Δύναμη Αφγανιστάν) η οποία μέχρι τώρα είχε υποστηρικτικό και όχι μάχιμο ρόλο.

Αλλαγές στην οργάνωση και τη Δομή Διοίκησης

Κρίθηκαν αναγκαίες για λόγους κόστους-αποτελεσματικότητας δομικές αλλαγές τόσο σε αυτό καθαυτό το πολιτικό-στρατιωτικό Στρατηγείο του ΝΑΤΟ στις Βρυξέλλες όσο και της ενσωματωμένης Δομής Διοίκησης. Η οδηγία αφορά την μείωση των επιτροπών από τις 380 περίπου σε 85 για τις Βρυξέλλες και την μείωση των Στρατηγιών της Δομής Διοικήσεως από 11 που είναι σήμερα σε επτά (7) εξοικονομώντας 5.000 περίπου άτομα. Στο μοντέλο που κατ’ αρχήν έχουμε συμφωνία, θα υπάρχουν δύο (2) διακλαδικά Στρατηγεία, και τα αεροπορικά και ναυτικά από δύο (2) γίνονται ένα (1), ενώ τα CAOC (Combined Air Operations Center) μειώνονται σε δύο (2). Βαθιά θα είναι επίσης η τομή στις υποστηρικτικές υπηρεσίες καθόσον πρέπει να μειωθούν από 14 σε τρεις (3). Οι λεπτομέρειες και ο γεωγραφικός προσδιορισμός των Στρατηγείων θα αποφασισθεί από τους Υπουργούς Άμυνας το πρώτο 6μηνο του 2011. Εδώ απαιτείται επισταμένη προσοχή από την χώρα μας στο πως θα κατανεμηθούν και με ποιες αρμοδιότητες τα Στρατηγεία.

Σχέσεις ΝΑΤΟ – Ρωσίας

Είναι γενικά αποδεκτό ότι οι σχέσεις ΝΑΤΟ- Ρωσίας εισέρχονται σε νέα εποχή. Στη Λισαβόνα πραγματοποιήθηκε και η Σύνοδος Κορυφής του Συμβουλίου ΝΑΤΟ – Ρωσίας. Διερμηνεύοντας την κοινή δήλωση ότι «εργαζόμαστε για μια αληθινή συνεταιρική στρατηγική σχέση επ’ ωφελεία της ειρήνης, ασφάλειας και σταθερότητας στην ευρω-ατλαντική περιφέρεια» μπορούμε να εκτιμήσουμε ότι παρά τις διαφορετικές προσεγγίσεις των δύο πλευρών υπάρχει η πολιτική βούληση για εμβάθυνση και ενδυνάμωση των σχέσεων. Ίσως αυτό δυσαρεστεί κάποιους υπερσυντηρητικούς κύκλους στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού αλλά ικανοποιεί πλήρως τη συντριπτική πλειοψηφία των χωρών-μελών του ΝΑΤΟ. Επειδή τα κείμενα των εγγράφων χωρίς πρακτικά μέτρα είναι απλά θεωρίες αξίζει να αναφέρουμε ότι για πρώτη φορά συμφωνήθηκε το κείμενο που αφορά τις προκλήσεις ασφαλείας του 21ου αιώνα. Επιπροσθέτως συστηματοποιήθηκε η συνεργασία ΝΑΤΟ-Ρωσίας στο Αφγανιστάν. Το σημαντικότερο όμως είναι όπως προαναφέρθηκε ότι συμφωνήθηκε η συνεργασία στην αντιπυραυλική άμυνα. Ένα θέμα ταμπού για τους Ρώσους μέχρι και το 2009.

Η Ελλάδα και τα αποτελέσματα της Συνόδου Κορυφής της Λισαβόνας

Κάποιοι χαρακτηρίζουν το νέο κλίμα που δημιουργείται με τις αποφάσεις της Συνόδου Κορυφής κοσμογονία, ενώ κάποιοι άλλοι ισχυρίζονται ότι η ανάγκη για ευρεία συναίνεση στο σύνολο των θεμάτων που ήδη επεξεργαστήκαμε εξαφάνισε την ουσία και δημιούργησε υποτονικές αλλαγές. Εκτιμούμε ότι η αλήθεια βρίσκεται κάπου στην μέση.

Δεν μπορούμε να γνωρίζουμε ποια ήταν επακριβώς η προετοιμασία της χώρας μας, ούτε πως χειρίσθηκε τα καυτά θέματα, αν τελικά αυτά έφθασαν στην Σύνοδο Κορυφής. Από εμπειρία γνωρίζουμε ότι όλα αυτά που επιφέρουν τριβή επιλύονται αρκετά πριν φθάσουν στους προέδρους και πρωθυπουργούς των χωρών-μελών.

Όμως από εδώ και πέρα απαιτείται επισταμένη προσοχή και πολύ συστηματική προετοιμασία για όλα τα θέματα των οποίων η επεξεργασία θα γίνει το πρώτο εξάμηνο του 2011 και θα ληφθούν συνεπώς και οι σχετικές αποφάσεις όπως το θέμα της νέας Δομής Διοίκησης και οι τεχνικές λεπτομέρειες για την αντιπυραυλική άμυνα. Η Ελλάδα ενδέχεται να είναι εκτός Δομής Διοίκησης και το CAOC της Λάρισας να παύσει να λειτουργεί. Η ανάπτυξης της αντιπυραυλικής ασπίδας στο έδαφός της Τουρκίας θα προσδώσει σε αυτή πλεονέκτημα σε ότι αφορά την νέα δομή; Το αεροπορικό Στρατηγείο της Σμύρνης θα παραμείνει ενεργό; Με ποια περιοχή ευθύνης; Θα έχει και τον έλεγχο του Αιγαίου;

Οι Υπουργοί Άμυνας των χωρών-μελών έχουν την εντολή να προσδιορίσουν γεωγραφικά τη νέα δομή. Έχουμε ακόμα χρόνο να πάμε στις συζητήσεις καλά προετοιμασμένοι και να προστατεύσουμε τα εθνικά μας συμφέροντα διεκδικώντας ένα δυναμικό ρόλο.

Η Ελλάδα από όσο γνωρίζουμε δεν έχει εξετάσει μέχρι τώρα την περίπτωση να δεχθεί στο έδαφός της μέρος του συστήματος της αντιπυραυλικής ασπίδας προβάλλοντας το γεωγραφικό της πλεονέκτημα. Όμως ήδη διαθέτει μία πυροβολαρχία PATRIOT PAC-3 (με βλήματα PAC-2) στο πρόγραμμα της επιχειρησιακής αντιπυραυλικής άμυνας ή όπως λέγεται άμυνας θεάτρου Επιχειρήσεων (Active Layered Theater Ballistic Missile Defence). Αυτή θα μπορούσε να ενταχθεί και στο νέο ολοκληρωμένο σύστημα προστασίας εδαφών και πληθυσμών με αντίστοιχη ρύθμιση θεμάτων διοίκησης και ελέγχου (CAOC). Εκτιμούμε ότι με κατάλληλη ενημέρωση η κοινή γνώμη να υποστηρίξει σχετικές πολιτικές αποφάσεις και τελικά η χώρα μας να συμμετάσχει. Κρίνεται σκόπιμο να εκφράσει την θέληση και την ετοιμότητα των υποδομών να δεχθεί στην επικράτεια όποιο επιπρόσθετο μέρος τους συστήματος κριθεί ότι μπορεί να εγκατασταθεί.

Παρουσιάζεται για τη χώρα μας μια εξαιρετική ευκαιρία να εξετάσει όλο το φάσμα των θεμάτων που αναφέρονται στο νέο Στρατηγικό Δόγμα και τις λοιπές αποφάσεις της Συνόδου Κορυφής και να προσδιορίσει τις θέσεις της στο πνεύμα των προοπτικών που θα δημιουργηθούν για το μέλλον. Υπάρχει απαίτηση να παρακολουθήσουμε τις εξελίξεις της Συμμαχίας, που αποτελεί σήμερα το κύριο φόρουμ διαβουλεύσεων για όλα τα θέματα, πολύ πέραν από αυτό που παραδοσιακά ονομάζουμε ασφάλεια. Έχουμε την δυνατότητα να υποστηρίξουμε σήμερα τα δικά μας συμφέροντα, μετατρέποντάς τα σε συμφέροντα των άλλων. Θεωρώντας ότι η χώρα μας έχει συγκριτικά πλεονεκτήματα σε πολλά από τα θέματα που βρίσκονται υπό εξέταση, εκτιμούμε ότι το τελικό αποτέλεσμα θα είναι θετικό.